Executieve functies: de regelaars van leren
Executieve functies zijn de denk- en regelvaardigheden die kinderen helpen om doelgericht te handelen. Ze zorgen ervoor dat een leerling kan plannen, starten aan een taak, aandacht vasthouden, impulsen beheersen, flexibel schakelen en problemen oplossen. Simpel gezegd: executieve functies helpen een kind om te doen wat nodig is om te leren. Een leerling gebruikt bijvoorbeeld zijn executieve functies wanneer hij een werkstuk in stappen aanpakt, zich niet laat afleiden tijdens zelfstandig werken of een andere aanpak kiest als iets niet lukt.
Wat verwachten we van school en schoolbestuur?
Een basisschool hoort de ontwikkeling van executieve functies niet als losse training te zien maar als onderdeel van het dagelijks onderwijs. Vanuit onderzoek en de praktijk weten we dat juist een warm, veilig en goed georganiseerd klassenklimaat de ontwikkeling van executieve functies ondersteunt. Leerkrachten werken daarbij handelingsgericht. Dat betekent dat zij observeren, signaleren, een passende aanpak kiezen, de voortgang volgen en evalueren wat werkt. Zij kijken bewust naar verschillen tussen leerlingen in bijvoorbeeld plannen, concentreren, organiseren en zelfstandig werken. Het schoolbestuur is verantwoordelijk voor de randvoorwaarden die hiervoor nodig zijn. Dat betekent onder andere dat er beleid is rondom taak-/werkgedrag, dat leerkrachten toegang hebben tot expertise en professionalisering en dat duidelijk is hoe ondersteuning binnen de school georganiseerd wordt.
Concreet betekent dit dat leerkrachten vanuit de basisondersteuning:
- Expliciet aandacht besteden aan een strategie voor taak- en leeraanpak, bijvoorbeeld: Wat is mijn doel? Welke stappen moet ik zetten? Wat doe ik eerst?
- Structuur bieden met duidelijke routines, heldere verwachtingen geven, een zichtbaar dagprogramma en overzichtelijke instructies
- Complexe taken opdelen in kleine, haalbare stappen
- Voordoen hoe je leert, plant en problemen oplost (modellen)
- Visuele hulpmiddelen gebruiken, zoals stappenplannen, checklists en voorbeeldschema’s
- Leerlingen steeds meer eigenaar maken van hun eigen leerproces en hen leren reflecteren op wat goed gaat en wat zij nog willen verbeteren
- Planmatig werken aan de ontwikkeling van leergedrag
- Samenwerken met ouders zodat school en thuis dezelfde aanpak ondersteunen
- Handelen vanuit de wetenschap dat sociaal-emotioneel welbevinden samenhangt met leergedrag en dat een goede kind-leerkracht relatie een positief effect heeft op het leergedrag.
Het doel is dat kinderen steeds zelfstandiger worden. Zij leren hun aandacht te sturen, doelgericht te werken, beter om te gaan met uitdagingen en verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leren. Dat vergroot niet alleen hun schoolsucces maar ook hun zelfvertrouwen en welbevinden. Executieve functies worden gezien als een belangrijke basis voor leren, zelfregulatie en participatie in de klas. We verwachten hierbij dat leerkrachten op de hoogte zijn van hoe de ontwikkeling van kinderen op dit gebied verloopt binnen de basisschool. Hiervoor verwijzen we graag naar onder andere de leerlijn Leren leren van de CED-groep en de leerlijnen van SLO voor kinderen van 2 tot 7 jaar.